Sosyal gelişim, bireyin çevresindeki bireylerle girdiği etkileşimler sonucu; topluma uyum için gerekli olan davranış ve yaklaşımları kazanması sürecidir. Sosyal gelişim, bireyin doğumundan yetişkin oluncaya kadar başka insanlarla kurduğu ilişkilerinin tümüdür. Çocuğun içinde yaşadığı toplumun bir üyesi haline gelmesi, toplumun bir parçası olduğunun bilincine varması, öğrenmesi onun sosyalleşmesidir. Doyurucu ilişkiler kurarak mutlu bir yaşam sürmek için sosyal becerilere sahip olmak gereklidir.
Yaygın gelişim bozukluğu tanısının en karakterize özelliklerinden biri de sosyal gelişimde farklılıklar ve sosyal becerilerde yetersizliklerdir. Tanı yelpazesinin hafif ucunda olan bireylerde bazen erken yaşta belirtiler gözden kaçabiliyor. Bu yüzden sosyal gelişimin temel taşlarının farkında olup takip etmenin önemli olduğunu düşünüyorum.
Sosyal gelişim, bebeğin insanlarla ilk teması olan doğumla başlar. 2.5-3 Ay civarı ilk karşılıklı SOSYAL GÜLÜMSEME ortaya çıkar. Bundan önce de bebekler gülümser ama bu aylarda direk yetişkinin konuşma ve etkileşim hareketlerine tepki olarak daha anlamlı ve karşılıklı bir gülümseme görülür.
7-9 ay arası SOSYAL REFERANS ortaya çıkar. Sosyal referans, çocukların tanımadıkları bir kişiyle veya bir şeyle karşılaşınca ebeveyne bakıp nasıl hissetmeleri ve nasıl davranmaları gerektiğini anlamaya çalışmasıdır. Bir komşu bebeği kucağına çağırınca bebeğin annesine bakıp annesinin yüz ifadesine göre karar vermesidir. Bu beceri ileriki yaşamda sözsüz iletişimi anlamak ve kullanmanın başlangıç becerilerinden biridir.
İki insan ve bir nesne veya olay arasında kurulan ilgi olan ORTAK DİKKAT 9 ay civarında oluşmaya başlar ve 18 ayda tam olarak gelişir. Sosyal, bilişsel ve dil gelişimi için önemli bir temel oluşturur. Ortak dikkat oldukça sosyal bir kavramdır çünkü ilgileri, düşünceleri, olayları, gözlemleri ve deneyimi başkalarıyla paylaşmak üzerine kuruludur. Eğer çocuk istediği şeyi parmağıyla gösterip, istediği kişiye sonra da istediği şeye bakarsa, burada sosyal bir amaç yoktur. Ancak bu davranışı bir şeyi istemek için değil sadece birine göstermek için yaparsa burada tamamen sosyal bir amaç söz konusudur. Ortak dikkat iki yolla oluşur. Birincisi gösterilen şeye bakmaktır. Örneğin yetişkin ve çocuk oynarken, yetişkin arabayı göstererek arabaya bak derse, çocuk arabaya bakar. 12-14 aylık çocuklar, arabaya baktıktan sonra, hala aynı şeye bakıp bakmadıklarını kontrol etmek için dönüp yetişkine tekrar bakarlar. İkincisi ise çocuğun ortak dikkati başlatmasıdır. Örneğin arabasını göstermek için işaret eder ya da havaya kaldırır ve önce göstermek istediği kişiye sonra da arabasına bakar.
18-24 aylık çocuklar aynada kendini tanıyor. 2 kelimelik cümlelerinde kendilerini ifade eden sözcükler kullanmaya başlıyorlar. Ben yaptım vb. Yetişkinin onayını alma çabası görülüyor. Utanma, gurur, kıskançlık gibi duygular ortaya çıkıyor. Bebeklik bitip erken çocukluk başlıyor. Fiji adalarında 2 yaşında çocuğun “vakayalo” (sense/anlayış) sahibi olduğu ve dolayısıyla yaptıkları davranışlardan sorumlu tutulabileceklerini düşünürlermiş. Dolayısıyla bu yaşta çocuğun daha ileri bir şekilde KENDİNİN FARKINDA OLDUĞU söylenebilir.
BAŞKALARININ DUYGULARINI ANLAMA da bir diğer önemli sosyal beceridir, empatinin ve zihin kuramının temelini oluşturur. Erken çocuklukta (2-5 yaş arası) başkalarının duygularını anlama becerisi gelişir. Bu beceri yeni girilen sosyal ortamlarda uyumlu davranabilmek için son derece gereklidir.
2 yaşındaki çocuklar diğer insanların onlara vurursan üzüleceğini, onlara güzel bir şey verirsen sevineceğini bilirler.
3 yaşındaki çocuklar başka çocukların ne hissettiği sorulduğunda çoğunlukla doğru cevap verebilir. Bu dönemde kendini kontrol etme becerisi yani istemediklerinde ya da izlenmediklerinde bile yetişkinlerin beklentilerine uygun hareket etme becerisi de gelişmeye başlıyor
Çocuklar başkalarının duygularını anlamada ve kendi duygularını kontrol etmede geliştikleri zaman güçlü duygulara yol açan sosyal ortamlarda uygun davranma becerileri de artmış oluyor.
Çocuğun sosyal gelişiminde bu becerileri doğru zamanda gösterip göstermediğini takip etmek olası bir gelişim sorununu eken tespit edip eken eğitime başlamak için avantaj sağlayabilir. Halihazırda sosyal iletişim problemi olduğu bilenen çocukların da bireysel eğitim planına bu becerileri dahil etmek de ileriki sosyal ilişkiler için gerekli bir temel oluşturabilir.
Psk. Özel Eğitim Uzmanı
Merve Özbakır
